Hollanda Ceza Hukukunda Cezayı Kaldıran Haller ve Haklı Nedenler

Cezayı Kaldıran Haller: İki Ana Kategori

Hollanda hukukunda cezayı kaldıran nedenler iki temel sınıfa ayrılır: hukuka uygunluk nedenleri (rechtvaardigingsgronden) ve kusuru ortadan kaldıran nedenler (schulduitsluitingsgronden). Hukuka uygunluk nedenleri mevcut olduğunda, yapılan eylem artık hukuka aykırı (wederrechtelijk) kabul edilmez. Yani kişi, içinde bulunduğu özel şartlar nedeniyle yasal bir yetkiye dayanarak veya yasal bir izinle hareket etmiş sayılır.

Kusuru ortadan kaldıran hallerde ise eylem hukuka aykırı olmaya devam eder ancak bu eylemin failine (sanığa) kişisel olarak kınanacak bir kusur yüklenemez. Mahkeme, 'failin bu durumda başka türlü hareket etmesi kendisinden beklenemezdi' kanaatine vardığında, ceza verilmesine yer olmadığı kararı (ontslag van alle rechtsvervolging - OVAR) verilir. Bu ayrım, davanın teknik gidişatı ve sicil kayıtları açısından büyük önem taşır.

NL: Er wordt onderscheid gemaakt tussen rechtvaardigingsgronden (geen wederrechtelijkheid) en schulduitsluitingsgronden (geen verwijtbaarheid).

Meşru Müdafaa ve Sınırlarının Aşılması (Noodweer)

Günlük dilde 'nefsi müdafaa' olarak bilinen meşru müdafaa (noodweer), kişinin kendisine veya bir başkasına yönelik gerçekleşen haksız ve ani bir saldırıya karşı vücut bütünlüğünü, cinsel onurunu veya malını korumak amacıyla hareket etmesidir. Hollanda Ceza Kanunu'nun 41. maddesinin 1. fıkrasında düzenlenen bu hak, savunmanın zorunlu ve orantılı olmasını şart koşar.

Meşru müdafaanın kabul edilebilmesi için saldırının devam ediyor olması veya başlamak üzere olması gerekir. Ayrıca savunma eylemi ile saldırı arasında bir denge olmalıdır (proportionaliteit). Örneğin, basit bir tokat atan kişiye karşı silah kullanmak orantısız kabul edilecek ve bu savunma hakkını ortadan kaldırabilecektir. Ayrıca kişinin kaçma veya saldırıyı başka türlü bertaraf etme imkanı varsa (subsidiariteit), fiziksel şiddete başvurması meşru müdafaa olarak değerlendirilmeyebilir.

• Ani ve hukuka aykırı bir saldırının varlığı (ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding)
• Kendi veya başkasının vücudunu, onurunu veya malını koruma amacı
• Savunmanın zorunlu ve orantılı olması gerekliliği
• Kişinin saldırıyı bizzat kışkırtmamış olması (geen eigen schuld)

NL: Noodweer vereist een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding waarbij de verdediging proportioneel en noodzakelijk moet zijn.

Noodweerexces: Korku ve Panik Altında Sınırın Aşılması

Eğer kişi kendini savunurken gerekli olan sınırları aşmışsa, normal şartlarda cezalandırılması gerekir. Ancak Hollanda hukukunda 'noodweerexces' denilen durumda, bu sınır aşımının saldırıdan kaynaklanan şiddetli bir duygu boşalması (heyecan, korku veya panik) sonucu gerçekleştiği kanıtlanırsa fail ceza almaz. Bu durum bir kusursuzluk halidir.

Yargıtay (Hoge Raad) içtihatlarına göre, burada 'çift nedensellik' ilkesi aranır: Öncelikle haksız bir saldırı olmalı, bu saldırı failde çok şiddetli bir duygu durumu yaratmalı ve sınırın aşılması tam da bu duygu durumunun doğrudan sonucu olmalıdır. Hatta saldırı bitmiş olsa dahi, o anki şok etkisiyle savunmaya devam edilmesi (tardief exces) belirli şartlar altında cezadan muafiyet sağlayabilir.

• Yoğun duygu durumu (hevige gemoedsbeweging) sonucu sınırın aşılması
• Saldırı ile duygu durumu arasındaki doğrudan bağ
• Saldırı bittikten hemen sonra gelen refleksif tepkiler

NL: Noodweerexces is een schulduitsluitingsgrond waarbij de grenzen van verdediging worden overschreden door een hevige gemoedsbeweging.

Akıl Sağlığı ve Kusur Yeteneği (Ontoerekeningsvatbaarheid)

Ceza hukukunun temel direği, kişinin işlediği fiilin bilincinde olmasıdır. Hollanda Ceza Kanunu'nun 39. maddesi uyarınca, işlediği suçun doğasını anlayamayacak derecede akıl hastalığına (ziekelijke stoornis) veya zihinsel gelişim yetersizliğine (gebrekkige ontwikkeling) sahip olan kişilere ceza verilmez. Bu kişiler tam veya kısmi olarak 'ontoerekeningsvatbaar' yani kusur yeteneğinden yoksun sayılabilir.

Mahkeme bu kararı verirken mutlaka uzman bilirkişilerin (psikiyatrist ve psikologlar) hazırladığı raporları baz alır. Kişinin suç işlediği andaki zihinsel durumu ile eylemi arasında doğrudan bir bağ aranır. Eğer kişi tamamen kusursuz bulunursa ceza almaz ancak toplum güvenliği için TBS (zorunlu tedavi) gibi güvenlik tedbirlerine tabi tutulabilir.

NL: Ontoerekeningsvatbaarheid op grond van een stoornis kan leiden tot ontslag van rechtsvervolging, vaak gecombineerd met een behandelmaatregel.

Zorunluluk Hali ve Çatışan Çıkarlar (Overmacht in Noodtoestand)

Bazen bir kişi, daha büyük bir zararı önlemek için yasayı çiğnemek zorunda kalabilir. 'Overmacht in noodtoestand' olarak adlandırılan bu durumda, bir tarafta kanuna uyma yükümlülüğü, diğer tarafta ise bir hayatı veya önemli bir değeri kurtarma görevi vardır. Fail, bu iki görev arasında bir seçim yapmak durumunda kalır.

Örnek olarak, ağır yaralı bir hastayı hastaneye yetiştirmek için kırmızı ışıkta geçen veya hız sınırını aşan bir sürücünün durumu verilebilir. Hâkim, burada 'seçilen yolun tek seçenek olup olmadığını' (subsidiariteit) ve 'kurtarılan değerin ihlal edilen yasadan daha üstün olup olmadığını' (proportionaliteit) tartar. Eğer sanığın seçimi objektif olarak haklı görülürse, eylemi hukuka uygun kabul edilir.

NL: Overmacht in noodtoestand is een rechtvaardigingsgrond waarbij een conflict van plichten leidt tot een gerechtvaardigde wetsovertreding.

Resmi Emirlerin İcrası (Ambtelijk Bevel)

Hukuka uygunluk nedenlerinden bir diğeri de yetkili bir makam tarafından verilen resmi bir emrin yerine getirilmesidir. Eğer bir kişi, yetkili bir kamu görevlisinden aldığı bağlayıcı emir doğrultusunda bir suç işlerse, bu eyleminden dolayı cezalandırılamaz. Ancak bu emrin gerçekten yetkili bir birimden gelmiş olması ve yasal sınırlar içinde kalması esastır.

Yetkisiz bir makamdan alınan emirler (onbevoegd gegeven bevel) kural olarak cezayı kaldırmaz. Ancak kişi, emrin yetkili bir makamdan geldiğine iyi niyetle (te goeder trouw) inanıyorsa ve bu emre uymak hiyerarşik konumu gereği zorunluysa, bu durum bir kusursuzluk hali olarak değerlendirilebilir. Bu ince ayrım, özellikle kolluk kuvvetleri veya kamu çalışanları üzerindeki ceza baskısını dengelemek amacıyla getirilmiştir.

NL: Het uitvoeren van een bevoegd ambtelijk bevel is een rechtvaardigingsgrond; bij een onbevoegd bevel kan soms een beroep op goede trouw slagen.